1. Aantekeningen
2. Regelgeving
3. Jurisprudentie
4. Literatuur

• Köbler, r.o. 51
  51. Volgens 's Hofs rechtspraak moet een lidstaat de schade vergoeden die particulieren lijden als gevolg van schendingen van het gemeenschapsrecht die aan hen kunnen worden toegerekend, wanneer aan drie voorwaarden is voldaan:

1. de geschonden rechtsregel strekt ertoe particulieren rechten toe te kennen (Schutznorm),
2. er is sprake van een voldoende gekwalificeerde schending en
3. er bestaat een rechtstreeks causaal verband tussen deze schending van de op de staat rustende verplichting en de door de betrokkenen geleden schade (arrest Haim, reeds aangehaald, punt 36).

• Köbler, r.o. 57
  57. De drie in punt 51 van het onderhavige arrest genoemde voorwaarden zijn noodzakelijk en voldoende om voor particulieren een recht op schadevergoeding in het leven te roepen, wat evenwel niet uitsluit dat naar nationaal recht de staat onder minder beperkende voorwaarden aansprakelijk kan zijn (zie arresten Brasserie du pêcheur en Factortame, reeds aangehaald, punt 66).

• Drie stappen (vgl. Köbler, r.o. 120-124)
  
  1. 1: Is er een schending van Gemeenschapsrecht?
  2. 2. Is het een kennelijke schending?
  3. Zo ja, dan is het een gekwalificeerde schending

• Köbler, r.o. 53 -56
  53. De staat kan voor een schending van het gemeenschapsrecht door een dergelijke beslissing slechts aansprakelijk worden gehouden in het uitzonderlijke geval waarin de rechter het toepasselijke recht kennelijk heeft geschonden.
  
  54. Om te bepalen of aan die voorwaarde is voldaan, dient de nationale rechter bij wie een schadevordering aanhangig is, rekening te houden met alle elementen die de aan hem voorgelegde situatie kenmerken.
  
  55. Die elementen zijn onder meer:
  
  1. de mate van duidelijkheid en nauwkeurigheid van de geschonden regel,
  2. de vraag of de schending opzettelijk is begaan,
  3. de al dan niet verschoonbaarheid van de rechtsdwaling,
  4. het eventueel door een gemeenschapsinstelling ingenomen standpunt en
  5. de schending door de betrokken rechter van zijn verplichting om op grond van artikel 234, derde alinea, EG, een prejudiciële vraag te stellen.

• Köbler
  50. Uit het bovenstaande volgt, dat het beginsel dat een lidstaat verplicht is de schade te vergoeden die particulieren hebben geleden als gevolg van een schending van het gemeenschapsrecht die aan hem kan worden toegerekend, eveneens van toepassing is indien de betrokken schending voortvloeit uit een beslissing van een in laatste aanleg rechtsprekende rechterlijke instantie. De rechtsorde van elke lidstaat dient de rechterlijke instantie aan te wijzen die bevoegd is om geschillen betreffende deze vergoeding te beslechten.
• Köbler, r.o. 53
  53. (…) De staat kan voor een schending van het gemeenschapsrecht door een dergelijke beslissing slechts aansprakelijk worden gehouden in het uitzonderlijke geval waarin de rechter het toepasselijke recht kennelijk heeft geschonden.
  
• 
  

Betekent Köbler dat alléén schendingen door de hoogste rechter tot aansprakelijkheid kunnen leiden? Of kan een schadevergoeding ook aan de orde komen als een lagere rechter het recht heeft geschonden (en de uitspraak onherroepelijk vast is komen te staan)

1. Francovich e.a., C-6/90 en C-9/90, Jurispr. blz. I-5357, punt 35
2. Brasserie du pêcheur en Factortame, punt 31
3. British Telecommunications, C-392/9, punt 38
4. Hedley Lomas, C-5/94, punt 24
5. Dillenkofer e.a., C-178/94, C-179/94 en C-188/94-C-190/94, punt 20
6. Norbrook Laboratories, C-127/95, punt 106,
7. Haim, punt 26
8. Köbler